Każdy patriotycznie nastawiony Polak, który nie brał udziału w żadnym z ostatnich pochodów ma prawo poczuć się zaniepokojony faktem wyrzucania go poza patriotyczną społeczność, pomimo przekonania o swojej tożsamości narodowej, pomimo pamięci o swoich polskich korzeniach jak i o tym, że Polska to jego ojczyzna - jedyna jaką ma. Powoływanie kategorii prawdziwych patriotów dzieli społeczność na prawdziwych Polaków i tych nieprawdziwych... czyli obywateli wypychanychpoza nawias narodu polskiego. Równocześnie warto zauważyć, że mamy tu do czynienia z bardzo powierzchownym traktowaniem polskości i patriotyzmu. Patriotami są ci, którzy maszerują pod biało-czerwoną i najlepiej z godłem na piersiach lub czapce. Prawo do bycia patriotą może zostać zabrane tym, którzy na co dzień głowę mają wypełnioną wiedzą na temat całego potencjału polskiej tradycji narodowo-kulturowej i potencjał ten wykorzystują twórczo w budowaniu przyszłości Polski. Bo Polska to proces tworzony każdego dnia, to nie rzecz dana raz na zawsze. Miano do postawy patriotycznej może być zabrane im ze względu na fakt nieobecności w marszach czy wiecach ojczyźnianych. Ci maszerujący przypominają trochę pasażera autobusu, który siedzi tyłem do kierunku jazdy i jedyne co widzi, to znikający na horyzoncie krajobraz. A tu tymczasem patriotyzm jest postawą życiową, a aktywna postawa wymaga wysiłku poznawczego, intelektualnego i wysiłku woli. Symbole takie jak flaga czy godło to tylko zewnętrzne oznaczenia naszej przynależności do społeczności narodowej.
Jakie są źródła tego, że korzystanie z symboliki narodowej staje się domeną jednej strony układu politycznego? Myślę, że zapomniano o tym, że nasze symbole narodowe to nie znaki historyczne, nie eksponaty muzealne, ale żywe emblematy naszej tożsamości. Zapomniano o tym, że wykorzystywanie tych emblematów to nie przywilej, a obowiązek nałożony zarówno na władze państwowe jak i samorządowe wszystkich szczebli, bez względu na przynależność do takiego czy innego ugrupowania politycznego. Obowiązkiem jest wykorzystywanie symboli narodowych i obowiązkiem jest twórcze kultywowanie ceremoniałów świąt i rocznic narodowych. Zaniedbanie tego obowiązku wytwarza stan próżni w kultywowaniu tradycji i polskości. Próżnia ta to pole do zrozumiałych działań oddolnych. Zrozumiałe jest, że na te działania oddolne pojawia się społeczne zamówienie. Są więc one pożądane i potrzebne. Mamy tu jednak do czynienia z pewnym żywiołem, którego efektem są zjawiska nie do końca zakładane. Mam na myśli możliwość rozwoju inicjatyw wykorzystujących symbole narodowe do krzewienia haseł nie tyle patriotycznych, co raczej szowinistycznych.
Kultywowanie przez władze tradycji i prawidłowe wykorzystywanie naszych narodowych symboli spowodowałoby być może to, że dzisiejsza dyskusja o konieczności zwiększenia integracji Unii Europejskiej przebiegałaby mniej emocjonalnie. Bo zwiększanie integracji Wspólnoty możliwe jest tylko wtedy, gdy w parze idą działania zwiększające integrację wspólnoty narodowej i poczucia narodowej tożsamości. Dyskusja mogłaby się wówczas koncentrować nie tyle na domniemanej utracie suwerenności co raczej na fakcie brania na siebie dodatkowej, większej odpowiedzialności, bo odpowiedzialności nie tylko za własny naród, ale również współodpowiedzialności za społeczność europejską. I to jest aspekt dyskusji, którego unikamy. Uciekamy od problemu pomimo świadomości, że być może za kilka tygodni czeka nas w Europie „tsunami gospodarcze”.
Symbole narodowe nie stały się obiektami muzealnymi. Atrybut anachroniczności nie przysługuje również naszemu hasłu „Bóg, Honor i Ojczyzna”. Nie pamiętam niestety, żeby ostatnio przy okazji jakiejkolwiek uroczystości hasło to było przez któregoś z przedstawicieli władz Polski przywoływane. Czyżbyśmy wstydzili się je wypowiadać?
Blisko symboli narodowych mamy krzyż. Blisko, bo w polskich warunkach krzyż, będąc symbolem chrześcijaństwa, jest także symbolem odwołującym się do polskiej tradycji narodowej i kulturowej. Symbolu tego nie można więc rugować z życia społecznego i ograniczać jego roli tylko do świątyń chrześcijańskich. Walka z krzyżem w Polsce zawsze kończy się klęską, a ponowne próby przeciwstawienia się obecności tego symbolu w życiu społecznym mogą być przyczynkiem do samobójstwa politycznego tego, kto z apelem usuwania krzyża występuje.
Nie ma też absolutnej, szczelnej granicy rozgraniczającej Kościół od życia społeczno-politycznego. Nie ma i nie będzie, bo zgodnie z założeniami wspólnot chrześcijańskich Kościół to ludzie, społeczność religijna, a nie hierarchia kościelna. Te społeczności religijne i polityczne przenikają się nawzajem i nie ma możliwości twardego rozdziału tych dwóch sfer. Poza tym, gdy w latach stanu wojennego instytucja Kościoła przygarnęła całą aktywność opozycyjną - społeczno-polityczną, intelektualną i artystyczną, to nikt nie żądał rozdziałów. A dziś? Dziś znowu niektóre inicjatywy społeczne, intelektualne i artystyczne szukają możliwości realizacji na platformie kościelnej, bo brakuje dla nich miejsca w tej podstawowej przestrzeni społecznej, poza świątyniami, w przestrzeni nazywanej laicką. Nie ma, bo być może niektóre inicjatywy są celowo blokowane. Ale z drugiej strony patrząc nie ma, bo być może przestrzeń laicka to przestrzeń bez wartości albo przestrzeń wartości pozornych.